به گزارش خبرگزاری حوزه، سالروز شهادت شهدای خدمت، فرصتی است برای بازخوانی ابعاد گوناگون تلاشها و مجاهدتهای خدمتگزاران نظام اسلامی در عرصههای داخلی و بینالمللی. در همین راستا و همزمان با گرامیداشت یاد و خاطره بزرگمردانی چون شهید آیتالله رئیسی و شهید دکتر حسین امیرعبداللهیان، لازم است مروری بر نقش و اثرگذاری این دو چهره برجسته در دیپلماسی منطقهای و بینالمللی داشته باشیم. آنچه در سالهای اخیر در عرصه سیاست خارجی کشور رخ داد، محصول مجموعهای از تصمیمات شجاعانه، تلاشهای پیگیر و البته نگاهی راهبردی به تحولات منطقه و معادلات جهانی بود که این دو نامآور نقش اساسی در شکلدهی به آن داشتند.
حجتالاسلام والمسلمین محمد وحیدی، کارشناس سیاسی، در گفتگویی با خبرگزاری حوزه به تبیین ابعاد و دستاوردهای این دیپلماسی فعال پرداخته است که متن این مصاحبه را با شما مخاطبین فرهیخته به اشتراک میگذاریم.
بسماللهالرحمنالرحیم؛
آقای امیرعبداللهیان را میتوان از شاخصترین وزرای امور خارجه کشور در حوزهی جبههی مقاومت دانست؛ شخصیتی که نقش بسزایی در تقویت این جبهه و افزایش هماهنگی میان نیروهای آن ایفا کرد. ایشان در این زمینه، حضوری فعال و اثرگذار داشتند و توانستند به انسجام بیشتر جبههی مقاومت کمک شایانی کنند.
بخش دیگری از تلاشهای وی نیز معطوف به تحولات منطقه بود؛ جایی که فراتر از جبههی مقاومت، کوشیدند نفوذ آمریکا و اسرائیل را در منطقه به حداقل برسانند و آن را به حاشیه ببرند.
همانگونه که میدانیم، آمریکا در منطقه حضوری بسیار فعال داشت و بهویژه در کشورهای حاشیهی خلیج فارس و دیگر کشورهای پیرامونی منطقه، رفتوآمدها و مداخلات گستردهای انجام میداد. آنان همچنین برای تثبیت نفوذ خود، پایگاههای مهمی ایجاد کرده بودند و در جریان این جنگها، این موضوع بهروشنی قابل مشاهده بود.
با این حال، روابط از سطح همکاریهای صرفاً نظامی فراتر رفته بود و عملاً در مسیر سوقدادن برخی کشورها به سوی طرحی مشابه «صلح ابراهیم» قرار داشت؛ طرحی که از سوی اسرائیل پیشنهاد شده بود و هدف آن، شکلدهی به ائتلافهایی در منطقه بهنفع اسرائیل و با سیاست نفوذ بیشتر آمریکا در معادلات منطقه ای بود.
در دورهی اعتدال، روابط ایران و عربستان بهشدت تیره شد. در آن مقطع، چند رویداد تلخ و ناراحتکننده در عربستان رخ داد که واکنشهایی را در داخل ایران به دنبال داشت و در مجموع، فضایی از تنش و آسیب بر روابط دو کشور حاکم شد. در آن زمان، روابط دو کشور نهتنها مطلوب نبود، بلکه در وضعیت بسیار پرتنشی قرار داشت.
اما در دورهی نزدیک به سهسالهی مسئولیت شهید امیرعبداللهیان، این روابط تا حدی ترمیم شد که حتی ایران و عربستان موفق به برگزاری مانور مشترک نظامی در خلیج فارس شدند. هرچند این مانور، چندان بزرگ و ویژه نبود، اما اهمیت اصلی آن در این نکته بود که عربستانی که پیشتر حتی از کشاندن جنگ به خیابانهای ایران سخن میگفت، به مرحلهای رسیده بود که حضور در یک مانور مشترک با ایران را پذیرفته بود.
ترمیم روابط با عربستان سعودی و دستاوردهای منطقهای
این رویکرد، در سطح منطقهای و بینالمللی نیز دستاوردهای قابلتوجهی داشت و باعث شد دستکم بخشی از موازنهی قدرت به سود جمهوری اسلامی ایران و در نسبت با عربستان سعودی در منطقه مورد توجه قرار گیرد. همچنین، در میان دیگر کشورهای منطقه، تأکید ویژهای بر تقویت جبههی مقاومت وجود داشت؛ بهویژه در موضوع خروج آمریکا از منطقه، که از محورهای اصلی سیاستگذاریها و حمایتهای ایشان به شمار میرفت.
تلاش برای همگرایی در عراق و مقابله با نفوذ آمریکا
در مسئلهی همگرایی در عراق نیز، تلاش بر این بود که این کشور به سطحی از انسجام و تفاهم سیاسی برسد. روشن بود که هرچه عراق، با توجه به جمعیت غالب شیعه و گرایشهای نزدیک به ایران، آشفتهتر و بیثباتتر باشد، به نفع آمریکا و اسرائیل خواهد بود.
از اینرو، شهید امیرعبداللهیان با جدیت میکوشید از شکلگیری دولتی متحد و مورد توافق گروههای مختلف در عراق حمایت کند؛ دولتی که یکی از شاخصههای اصلی آن، همگرایی در جهت اخراج آمریکا از منطقه بود. ایشان در این زمینه نیز زحمات و تلاشهای فراوانی را متحمل شدند و نقش مهمی در تحولات مربوط به عراق ایفا کردند.
موضعگیری در قبال غرب: برجام و رویکرد مطالبهگری
در خصوص مواضع ایشان نسبت به غرب، چند نکته حائز اهمیت وجود دارد. در بحث «برجام»، متأسفانه گاه شبهاتی مطرح میشود که نشان از بیاطلاعیِ تاملبرانگیزِ برخی افراد دارد و عجیبتر آنکه عدهای نیز این سخنان را میپذیرند؛ شبههای مبنی بر اینکه دولتِ وقت نیز با آمریکا مذاکره کرده است. در حالی که واقعیت این است که برجام قراردادی بود که پیشتر منعقد شده بود و جمهوری اسلامی ایران به تمامی تعهدات خود عمل کرده بود؛ بنابراین، نوبت آن بود که طرف مقابل نیز به تعهدات خود پایبند باشد.
در واقع، این مرحله زمانهی «مطالبهگری» بود. ما کالایی را واگذار کرده بودیم و اکنون زمان آن بود که بهای آن را بازپس بگیریم؛ دولت شهید رئیسی و در رأس آن، دستگاه دیپلماسی به هدایت شهید امیرعبداللهیان، بهطور جدی پیگیر این موضوع بودند و آمریکا را بهدلیل بدعهدیهایش در جایگاه متهم قرار دادند. آنها بهجای اتخاذ مواضع تدافعی، التماس، خواهش یا پذیرشِ منفعلانه تهدیدها، راهبرد مطالبهگری را در پیش گرفتند؛ یعنی در این موضع، بهجای دفاع، با رویکردی تهاجمی و مطالبهگرانه، آمریکا را مسئول وضعیت موجود معرفی کردند.
دیپلماسی مبتنی بر قدرت و مقابله با تهدید
از دیگر اقدامات شاخص شهید امیرعبداللهیان، امتناع از پذیرش پذیرش هرگونه تهدید بود.
وی با باور به بی ثمر بودن هر گونه مذاکره با آمریکا طبق مبنای امامین انقلاب، در راستای نقد کردن مطالبات کشورمان در قرار داد برجام فعالانه مقتدرانه در میدان دیپلماسی فعال بود و هم چنان که رهبری شهید پیش بینی کرده بودند نه تنها آمریکا که کشورهای اروپایی طرف ما در برجام هم به هیچ کدام از تعهدات شان عمل نکردند.
ایشان بر این باور بودند که گفتگو تنها زمانی معنا دارد که در شرایطی برابر و متوازن صورت گیرد؛ به گونهای که طرف مقابل از ادبیات تهدیدآمیز پرهیز کند. وی تأکید داشت که رفع تحریمهای ظالمانه، پیششرطِ ورود به هرگونه فضای گفتگو است. بدین ترتیب، او کوشید تا «منطق قدرت» را از دست آمریکاییها خارج کند و جایگاه ایران را در منطقه به عنوان کشوری مقتدر و همترازِ سایر قدرتها تثبیت کند، نه کشوری که بخواهد تحت تحکم و زورگویی آمریکا قرار گیرد.
تلاش برای اخراج آمریکا از سوریه و عراق
شهید امیر عبدالهیان همچنین تلاشهای گستردهای را برای اطلاقِ عنوانِ «اشغالگری» به حضور نیروهای آمریکایی در کشورهایی نظیر سوریه و عراق به کار بستند. پیگیری های ایشان در تصویب قانون زمان بندی در پارلمان عراق، دستاوردی بسیار حائز اهمیت در این مسیر بود؛ رویکرد مشابهی نیز در قبال سوریه دنبال شد، هرچند تحولاتِ تلخِ مربوط به جریانهای ضدِ دولت بشار اسد، پیچیدگیها و داستانهای خاص خود را به همراه داشت.
ایجاد اجماع منطقهای علیه آمریکا و افشای ماهیت اشغالگری
نکات برجستهای که در خصوص ایشان حائز اهمیت است، «همگرایی منطقهای علیه آمریکا» و ایجاد فشارهایی بر مواضع و پایگاههای این کشور بود. این فشارها اغلب از سوی مردم منطقه و در قالب مطالبات مردمی، ناشی از نارضایتیهای عمیق آنان شکل میگرفت. حملات گاه و بیگاه به کشورهای منطقه، پروازهای بدون اجازه بر فراز آسمان آنها و بمبارانِ بخشهایی از مناطقِ مسکونی، موجب گردید تا این مواضع، کار را برای آمریکاییها بسیار دشوار سازد. ایشان با تبدیل نارضایتیهای مردمی به یک «مطالبهی شنیده شده»، شرایطِ عادیِ حضور آمریکا در منطقه را دگرگون ساختند و این پیام را منتقل کردند که مردم منطقه، خواهانِ حضور نیروهای خارجی نیستند.
فعالیت شهید عبداللهیان در دیپلماسی منطقه ای و بین المللی و بازتاب رسانه ای آن، در نهادینه سازی یک چهره اشغالگر از ایالات متحده آمریکا کمک شایانی کرد به گونه ای که آثار آن در منطقه خودمان مطالبات مردمی جدی تری برای اخراج آمریکا از منطقه بوجود آمد.
نظر شما